Neden Sadece Biz “Fas” Diyoruz? Sömürgeciliğe Karşı Dil ile

Gezginin Ezberi: Fas mı, Morocco mu? Bir Ülkenin Adının Hikayesi

Günümüzde cebimizdeki süper bilgisayarlar, yani akıllı telefonlar, bizi saniyeler içinde dünyanın öbür ucuna dijital olarak ışınlayabiliyor. Artık bir yeri “görmek” için oraya gitmek zorunda bile değiliz. Peki, bu bilgi çağında, bu teknoloji okyanusunda “gezgin” olmak ne anlama geliyor? Benim için, dijigezgin.com‘da anlattığım gibi, gezgin olmak; yüzeyin altına inmek, haritadaki bir ismin ardındaki binlerce yıllık hikayeyi, dramı, direnişi ve ruhu anlamaya çalışmaktır. Ve bugün, sizi belki de en çok bilindiği sanılan ama aslında en yanlış tanınan topraklardan birine, Kuzey Afrika’nın o büyülü Magrip ülkesine götüreceğim. İngilizce konuşan dünyanın “Morocco”, İspanyolların “Marruecos”, Fransızların “Maroc” dediği, bizim ise “Fas” dediğimiz o topraklara.

Neden Sadece Biz “Fas” Diyoruz? Sömürgeciliğe Karşı Dil ile

Her Şey Bir İsimle Başlar: “Fas” Kelimesinin Ardındaki Hikâye

Çoğunuzun aklındaki soruyu duyar gibiyim: “Neden sadece biz ‘Fas’ diyoruz? Bir dil farklılığı işte, ne olacak?” Yanıt, büyük ölçüde dil ve tarih meselesi. Sizi bir fincan taze nane çayı eşliğinde, Marakeş’in Cema el-Fna Meydanı’nın karmaşasından alıp Fes’in labirent medinasının sessiz bilgeliğine uzanan bir zaman yolculuğuna davet ediyorum. Türkçedeki “Fas” adı bir hata ya da bir sömürge karşıtı manifesto değil; ülkenin önemli tarihî merkezlerinden Fes şehrinin adına dayanan bir adlandırma. “Morocco” da bir sömürge icadı değil; Marakeş şehrinin adından türemiş, çok daha eski bir kullanım. Sömürge dönemine dair daha geniş bağlam için hiç sömürgeleştirilmemiş ülkeler ve tarihin yeniden okunması üzerine yazılarımıza da göz atabilirsiniz.

Mağrip coğrafyasında şehirlerin ve devletlerin aynı adı taşıması yaygındı; bugün de Tunus’un başkenti Tunus, Cezayir’in başkenti Cezayir. Fas’ın adı da yüzlerce yıl boyunca ülkenin ilim, irfan, siyaset ve kültür merkezlerinden biri olan, dünyanın en eski eğitim kurumlarından sayılan Karaviyyin’e ev sahipliği yapan Fes şehrinden geliyor. Etimoloji kaynaklarına göre Türkçedeki “Fas”, Arapça Fās adından alınmış; Osmanlı döneminde ülkeyle ilişkilerde Fes ön plana çıktığı için zamanla tüm ülke bu adla anılmaya başlanmış. Ülkenin adı Fas, şehrin adı Fes oldu; aradaki fark, Türkçedeki sesli harf uyumundan ibaret.

“Morocco” Adı Nereden Geliyor?

Peki dünya bu ülkeyi neden “Morocco” olarak tanıyor? İspanyolca “Marruecos”, Fransızca “Maroc” ve İngilizce “Morocco” adları, Marakeş şehrinin adından (Arapça Murrākuş) türemiş. Bu kullanım, 19. ve 20. yüzyıldaki sömürge dönemine değil, Orta Çağ’dan beri Avrupa dillerinde yerleşmiş bir adlandırmaya dayanıyor. Fes ile Marakeş arasındaki rekabet ise Fas tarihinin eski bir motifi: ülke siyasi olarak sık sık kuzeyde Fes, güneyde Marakeş merkezli iki yarıya bölünmüştü.

Yani isim farkı tek bir sömürge hamlesinin değil, farklı dillerin ülkeye farklı şehirler üzerinden bakmasının sonucu: Avrupa dilleri güneydeki Marakeş’i, Türkçe ise Fes’i esas aldı. Ülkenin Arapçadaki adı ise bambaşka: el-Mağrib, yani “batı”.

Osmanlı’dan Bugüne “Fas” Adı

Osmanlı İmparatorluğu da Fas’la ilişkilerinde Fes’i ön planda gördüğü için ülkeye “Fas” demeye başladı; bu kullanım Cumhuriyet döneminde de sürdü. Bizim bugün “Fas” dememiz, Osmanlı Türkçesinden devralınmış bir adlandırma geleneğidir. Bunun bilinçli bir anti-sömürge duruşu olduğunu gösteren bir kaynak bilinmiyor; ama dilin içinde tarihin izlerini taşıması, bu adı daha az ilginç kılmıyor.

İşin ilginç bir boyutu daha var: Azerbaycan Türkçesinde ülkeye “Mərakeş”, Farsçada ve Urducada da Marakeş’ten türeyen adlarla seslenilir. Yani aslında herkes ülkeye farklı bir şehrin penceresinden bakıyor. Dünyanın büyük bölümü Marakeş’ten türeyen “Morocco” benzeri adları kullanırken, biz Türkler Fes’in adına dayanan “Fas”ı kullanıyoruz.

Gezgin İçin Bir Bilinç Meselesi: Fes’in Ruhu, Marakeş’in Büyüsü

Şimdi bir gezgin olarak kendimize şu soruyu soralım: Bir ülkeyi anarken hangi adı kullandığımız kadar, o adın nereden geldiğini bilmek de önemli değil mi? İspanyolca “Marruecos”, Fransızca “Maroc”, İngilizce “Morocco” ve Türkçe “Fas”, aynı ülkeye iki farklı şehirden bakan adlardır. Hiçbiri diğerinden daha “doğru” değil; ama hikâyelerini bilmek yolculuğu zenginleştirir. Bu soruların cevabı, bir gezgin olarak dünyaya nasıl baktığımızı da belirler.

Bir dijigezgin olarak benim için Fas’a seyahat etmek, bu iki kimliği aynı anda deneyimlemektir. Marakeş’in o bitmek bilmeyen enerjisi, yılan oynatıcıları, falcıları, portakal suyu satıcıları ve her köşe başında sizi karşılayan turistik canlılıkla yüzleşirken, bu şehrin ülkenin modern ve turistik yüzü olduğunu bilirim. Ama Fes’in daracık sokaklarına daldığımda, dünyanın en eski medinasında kaybolduğumda, deri tabakhanelerinin bin yıllık kokusunu içime çektiğimde, işte o an ülkenin ruhuyla, yani “Fas” ile tanıştığımı hissederim. Fes’in duvarları size sadece hikaye anlatmaz, size ülkenin adının hikâyesini de fısıldar.

Sonuç: Dijigezgin İçin Fas’ın Anlamı

Bu yüzden bir sonraki seyahatinizi planlarken, özellikle de bu büyülü topraklara bir yolculuk düşünüyorsanız, sadece nereye gideceğinizi değil, gittiğiniz yerin adının ardındaki hikayeyi de düşünün. Chefchaouen’in o masmavi sokaklarında yürürken, Atlas Dağları’nın heybetli zirvelerine tırmanırken ya da Essaouira’nın rüzgarlı sahilinde okyanusu seyrederken, aklınızın bir köşesinde bu isim hikâyesi olsun. Sahra Çölü’nün sonsuz kumullarında bir Berberi çadırında yıldızları izlerken, bu toprakların kadim halkının kendi dillerinde bu ülkeye ne dediğini merak edin.

Unutmayın, bugün gezgin olmak, Instagram’a güzel bir fotoğraf koymaktan çok daha fazlasıdır. Bilgiye bu kadar kolay ulaştığımız bir çağda, bilinçli olmak bir seçenek değil, bir sorumluluktur. Yüzeydeki parıltıya aldanmamak, derindeki gerçeği aramak ve bir yerin ruhuna saygı göstermektir. Ve Fas’ın ruhu, adında saklıdır. İster “Morocco” deyin, ister “Fas”, artık biliyorsunuz ki bu basit bir kelime tercihi değil, iki şehrin ve iki farklı bakışın hikâyesidir. Ben, bir dijigezgin olarak, adların ardındaki tarihe saygı duymayı seçiyorum. Benim için bu topraklar Türkçede her zaman Fas olarak kalacak. Siz de bir sonraki seyahatinizde, gittiğiniz yerlerin isimlerinin ardındaki bu gibi saklı hikayeleri araştırın. Emin olun, yolculuğunuz çok daha anlamlı bir hal alacaktır.

İlgili Rehberler