Mumya deyince akla Mısır gelir. Piramitler, sargılar, tanrı maskeleri. Oysa Türkiye'nin kuzeyinde, Yeşilırmak'ın kıvrıla kıvrıla aktığı Amasya'da, kimsenin beklemediği bir müze var: Amasya Arkeoloji ve Mumya Müzesi. İçeride, cam bölmeler arkasında yatan sekiz mumya, yüzlerce yıl öncesinden bugüne ulaşmış.
Ama bu mumyaların hikâyesi, Mısır'dakilerden temelde farklı. Ve internette dolaşan "iç organları çıkarılmadan mumyalanan ilk Türk mumyalar" cümlesi de bu farkı biraz eğip büküyor. Doğrusunu anlatalım.
Kimler bu sekiz kişi?
Amasya Müzesi'ndeki mumyalar, 13-14. yüzyıla, yani İlhanlı döneminin Amasya'sına ait. O dönemde şehri yöneten ileri gelenlere ve ailelerine ait oldukları biliniyor.
Aralarında Anadolu valisi Şehzade Cumudar, Amasya emiri İşbuğa Noyan ve şehirde hüküm sürmüş İzzeddin Mehmed Pervane Bey var. Pervane Bey'in eşi ve çocukları da aynı grupta. Yani bu, tek tek toplanmış cesetler değil; büyük ölçüde bir yönetici ailenin kalıntıları.
Mumyalar aslında Amasya'nın türbelerinden — Burmalı Minare Camii ve Fethiye Camii'nin türbelerinden — müzeye taşındı. Yüzyıllarca bu türbelerin altındaki kripta bölümlerinde kaldılar.
"Mumyalama" değil, "mumyalaşma"
İşte kritik ayrım burada. Mısır mumyaları bilinçli bir işlemin ürünüdür: beyin ve iç organlar çıkarılır, beden özel tuzlarla kurutulur, reçineyle işlenir, sonra sargılanır. Bu, ölümden sonra günlerce süren, dinî inanca bağlı bir teknoloji.
Amasya mumyalarında böyle bir işlem yok. Bunlar doğal yollarla korunmuş bedenler. İslam gömü geleneğinde bedene müdahale edilmez; iç organlar yerinde bırakılır. Amasya örneğinde beden, gömüldüğü türbe kriptasının özel koşulları sayesinde çürümeden kalmış: kuru hava, sabit sıcaklık, hava akımı ve büyük olasılıkla kefenlemede kullanılan bazı maddeler bir araya gelince doğal bir mumyalaşma gerçekleşmiş.
Dolayısıyla doğru cümle şu: Amasya mumyaları, Mısır'daki gibi bilinçli mumyalanmış değil; İslam gömü âdetine uygun biçimde defnedilmiş ve koşulların elverişliliği sayesinde doğal yoldan korunmuş bedenlerdir. "İç organları çıkarılmadan" ifadesi doğru — ama bu bir mumyalama tekniği değil, tam tersine mumyalamama sonucu ortaya çıkan bir durum.
Bu ayrım yapının değerini azaltmıyor; aksine daha ilginç kılıyor. Çünkü kasıtlı bir teknik olmadan, tesadüfi koşullarla yüzlerce yıl korunmuş bir beden, en az bir Mısır mumyası kadar nadir.
Neden bu kadar iyi korunmuşlar?
Doğal mumyalaşma, dünyada belirli koşullarda görülür: çok kuru çöl ortamı, çok soğuk buzul, oksijensiz bataklık ya da havası sabit yeraltı mekânları. Amasya örneğinde devreye giren, türbe kriptalarının mikro iklimi.
Bu bölmeler yeraltında, sabit sıcaklıkta ve nem oranı düşük. Ceset gömüldükten sonra hızlı çürümeyi tetikleyecek nem ve ısı dalgalanması olmayınca, doku suyunu kaybederek kurumuş. Deri, saç ve tırnaklar bugüne kadar gelebilmiş.
Müzede mumyalar, bu doğal dengeyi taklit eden özel bir bölmede tutuluyor: nem ve ısı kontrollü vitrinler. Çünkü bir kez açık havaya çıkan mumya, yüzlerce yıl dayandığı dengeyi kaybederse hızla bozulabilir.
Yüzleri yeniden canlandırıldı
Son yıllarda bu mumyaların bazılarının, yaşarkenki görünümleri bilimsel yöntemlerle canlandırıldı. Kafatası yapısından yola çıkan yüz rekonstrüksiyonu çalışmalarıyla, yüzyıllar önce Amasya'yı yöneten bu kişilerin nasıl göründüğüne dair tablolar hazırlandı.
Bu tür çalışmalar, mumyayı bir "ürkütücü kalıntı" olmaktan çıkarıp bir insana dönüştürüyor. Cam bölmedeki bedene bakarken, aynı kişinin canlandırılmış yüzünü görmek, ziyaretin en çarpıcı anı oluyor.
Amasya'yı gezerken
Mumya Müzesi, Amasya'yı görmeye değer kılan tek şey değil. Şehrin kendisi bir açık hava müzesi gibi.
Yeşilırmak'ın iki yakasına kurulu Amasya, yamaçlarındaki Pontus Kral Kaya Mezarları'yla ünlü. Nehir kıyısındaki tarihî yalı evleri, akşam ışıklandırmasıyla şehrin en bilinen manzarasını oluşturuyor. Amasya Kalesi'nden bütün vadi görülüyor.
Şehir aynı zamanda Osmanlı tarihinde "şehzadeler şehri" olarak anılır; birçok Osmanlı şehzadesi burada valilik yaparak yönetim tecrübesi kazanmıştır. Bu geçmiş, şehrin cami, medrese ve türbe dokusuna yansımış.
Mumya Müzesi'ni gezdikten sonra, mumyaların çıkarıldığı Burmalı Minare Camii'ni de görmek, hikâyeyi tamamlıyor.
Dünyada başka doğal mumyalar
Amasya mumyalarını bağlama oturtmak için dünyadaki benzer örneklere bakmak yararlı. Doğal mumyalaşma, sanıldığından yaygın bir olgu.
İtalya'nın Palermo kentindeki Kapuçin katakomplarında binlerce doğal ve yarı doğal mumya var. Danimarka ve İngiltere'nin bataklıklarında bulunan "bataklık insanları", oksijensiz ortamda binlerce yıl korunmuş. And Dağları'nda, yüksek irtifanın soğuğunda donarak korunmuş İnka mumyaları bulundu. Her örnekte ortak payda aynı: çürümeyi durduran istisnai bir çevre.
Amasya'nın farkı, bu korunmanın bir çöl ya da buzulda değil, bir şehrin göbeğindeki türbe kriptalarında gerçekleşmiş olması. Bu da onu, İslam dünyasındaki en dikkat çekici doğal mumya örneklerinden biri yapıyor.
Ziyaret bilgileri
Amasya Arkeoloji ve Mumya Müzesi şehir merkezinde; yürüyerek ulaşılabiliyor. Mumyalar müzenin alt katındaki özel bölümde sergileniyor.
Müze pazartesi günleri dışında açık; güncel giriş ücreti ve saatleri için gitmeden önce kontrol etmekte fayda var. Mumyaların bulunduğu bölümde fotoğraf çekimiyle ilgili kurallar değişebiliyor.
Amasya, Samsun'a yaklaşık 130, Ankara'ya yaklaşık 330 kilometre. Karadeniz turu ya da İç Anadolu-Karadeniz geçiş rotalarının doğal bir durağı.
Sonuç
Amasya'nın sekiz mumyası, "mumya" kelimesinin sandığımızdan geniş olduğunu gösteriyor. Piramit yok, sargı yok, bilinçli bir mumyalama tekniği yok. Sadece uygun koşullar ve zaman.
Ve tam da bu yüzden, Mısır'a gitmeden mumya görmek isteyenler için Amasya, hem daha yakın hem de kendine özgü bir hikâye sunuyor. Yeter ki oraya giderken "bunlar da Mısır'daki gibi mumyalanmış" diye düşünmeyin — çünkü asıl mesele, hiç mumyalanmadan mumyalaşmış olmaları. Amasya'nın mumyaları, Anadolu topraklarının altında yatan sayısız antik izden yalnızca biridir.
